پیدایش خدایان یونان؛ از کائوس تا فرمانروایی زئوس

یکی از قدیمی‌ترین منابع ادبیِ باقی‌مانده درباره جهان خدایان یونانی، حماسه‌های هومر یعنی ایلیاد و اودیسه هست. البته این داستان‌ها پیش از شکل‌گیری مکتوب این آثار، به‌صورت شفاهی میان یونانیان روایت می‌شدن. در این دو کتاب، زندگی یونانیان باستان، جنگ‌ها، رسوم و قوانین، ارتباط با خدایان، مراسم قربانی و موضوعات مختلف با جزئیات زیادی روایت شده.

از کائوس تا نسل تیتان‌ها

در یکی از مهم‌ترین روایت‌های کیهان‌شناختی یونانی، که هزیود اون رو توی کتاب تئوگونی روایت می‌کنه، جهان با یک خدای آفریننده آغاز نمی‌شه، بلکه از کائوس، یعنی نوعی گشودگی یا بی‌سامانی آغازین، نسل‌های مختلف موجودات و نیروهای کیهانی پدیدار می‌شن.

اگه بخوایم این بخش رو خیلی ساده خلاصه کنیم، در روایت هزیود اول کائوس پدیدار می‌شه، بعدش گایا و نیروهای کیهانی دیگه ظاهر می‌شن. از گایا و اورانوس نسل تیتان‌ها و دیگر موجودات کهن به‌وجود می‌آن و بعدتر نسل خدایان المپ شکل می‌گیره.

گایا تجسم زمین و اورانوس تجسم آسمان بود. در روایت هزیود، گایا اورانوس رو همتای خودش پدید آورد و از پیوند اون‌ها، نسل تیتان‌ها و موجودات کهن دیگری به‌وجود می‌آن. گایا مادر نسل تیتان‌ها یا خدایان کهن به‌شمار می‌رفت. گایا و اورانوس علاوه بر دوازده تیتان، فرزندان دیگری مثل سیکلوپ‌ها و هکاتونخیرها هم داشتن.

دوازده تیتان شامل شش تیتان مذکر و شش تیتان مؤنث بودن. پس به زبان خیلی ساده می‌شه گفت که از گایا و اورانوس نسل تیتان‌ها و خدایان کهن به‌وجود می‌آن و از نسل بعدی، خدایان المپ متولد می‌شن.

کرونوس؛ فرزندی که پدرش را برکنار کرد

اورانوس در این روایت نخستین فرمانروای آسمان و پدر نسل تیتان‌ها بود. در ادامه، کرونوس، یکی از فرزندانش، جای پدرش رو می‌گیره و فرمانروای نسل تیتان‌ها می‌شه.

کرونوس یکی از تیتان‌ها و جوان‌ترین پسر اورانوس و گایا بود و پس از برکنار‌کردن پدرش، فرمانروای نسل تیتان‌ها شد. بعدها در سنت رومی، کرونوس با ساتورن (Saturn) همسان‌سازی شد.

نجات زئوس

رئا از بلعیده شدن بچه‌هاش نگران و اندوهگین بود. وقتی ششمین بچه‌اش یعنی زئوس رو به دنیا می‌آره، از پدر و مادرش، یعنی اورانوس و گایا، درخواست کمک می‌کنه تا آخرین بچه‌اش رو نجات بدن. رئا به کمک گایا و اورانوس، زئوس رو در کرت به‌دنیا میاره و اونو از دست کرونوس پنهان می‌کنه.

داستانش هم اینه که سنگ بزرگی رو به جای نوزاد در پارچه‌ای شبیه قنداق نوزاد می‌پیچه و جلوی کرونوس میاره و اون هم به خیال اینکه بچه هست، اونو می‌بلعه و با این ترفند فریب می‌خوره.

این داستان یک نکته مهم دیگه هم داره؛ کرونوس از سرنوشت خودش می‌ترسید، چون خودش با برکنار کردن پدرش به قدرت رسیده بود و حالا می‌ترسید یکی از فرزندانش همین بلا رو سرش بیاره. واسه همین تلاش می‌کرد با بلعیدن فرزندانش جلوی تکرار این سرنوشت رو بگیره.

جنگ زئوس با کرونوس؛ تیتانوماخی

بعد از نجات زئوس، او در کرت بزرگ می‌شه و سرانجام به اندازه‌ای قدرتمند می‌شه که می‌تونه در برابر پدرش کرونوس بایسته. در بعضی روایت‌ها اومده که زئوس با کمک متیس یه دارویی به کرونوس می‌ده که باعث می‌شه کرونوس فرزندانی رو که بلعیده بود، بیرون بیاره. به این ترتیب، خواهر و برادرهای زئوس دوباره به جهان برمی‌گردن.

پس از این اتفاق، زئوس به همراه برادران و خواهرانش وارد نبردی طولانی با کرونوس و تیتان‌ها می‌شه. این نبرد که به تیتانوماخی معروفه، طبق برخی روایت‌ها ده سال طول می‌کشه. در این جنگ، زئوس و نسل جدید خدایان در برابر تیتان‌ها قرار می‌گیرن.

یکی از عوامل مهم پیروزی زئوس، آزاد کردن سیکلوپ‌ها و هکاتونخیرها بود؛ موجوداتی که پیش‌تر در تارتاروس زندانی شده بودن. سیکلوپ‌ها توی این نبرد به زئوس سلاح‌هایی مثل آذرخش و صاعقه می‌دن و هکاتونخیرها هم بهش کمک می‌کنن. زئوس و برادرانش، به‌ویژه هادس و پوزیدون، در نهایت موفق می‌شن کرونوس و تیتان‌ها رو شکست بدن.

پرومته، که خودش یکی از تیتان‌ها بود، هم توی برخی روایت‌ها در کنار زئوس قرار می‌گیره و به او کمک می‌کنه. این نکته جالبه، چون همه تیتان‌ها در برابر زئوس قرار نداشتند و بعضی از اون‌ها با نسل جدید خدایان همراه شدن.

تقسیم قلمروها

بعد از پیروزی زئوس و خدایان جدید، تیتان‌های شکست‌خورده به تارتاروس، یعنی یکی از عمیق‌ترین بخش‌های جهان زیرین، فرستاده و اونجا زندانی شدن. زئوس حالا فرمانروای نسل جدید خدایان شده. بعد از شکست تیتان‌ها، خدایان پیروز درباره تقسیم قلمروها و قدرت تصمیم می‌گیرن.

زئوس، پوزیدون و هادس برای تعیین قلمروهای اصلی جهان قرعه‌کشی کردن. بر اساس این تقسیم‌بندی، زئوس فرمانروای آسمان میشه، پوزیدون فرمانروای دریاها و هادس فرمانروای جهان زیرین و مردگان. زمین به شکل یک قلمرو مستقل به یکی از این سه برادر واگذار نشد و هر سه در امور جهان سهم و قدرت خودشون رو داشتن.

بعد از این اتفاق، نسل جدیدی از خدایان در کوه المپ مستقر می‌شن و به همین دلیل به اون‌ها المپیان یا خدایان المپی می‌گن. این خدایان یا از نسل زئوس بودند یا خواهر و برادرهای او.

در روایت‌های مربوط به خدایان المپ، معمولا از دوازده ایزد و ایزدبانو به‌عنوان گروه اصلی المپیان نام برده می‌شه. البته فهرست این دوازده نفر در همه روایت‌ها دقیقا یکسان نیست و در بعضی سنت‌ها، مثلا دیونیزوس جای هستیا رو می‌گیره.

از خدایان کهن تا خدایان المپ

اگر این روایت رو از ابتدا تا اینجا دنبال کنیم، می‌بینیم که داستان خدایان یونانی فقط داستان چند خدای قدرتمند نیست؛ بلکه داستان چند نسل از نیروها، خدایان و موجوداتیه که هر کدوم جایگاه و نقش خاصی در ساختار اسطوره‌ای یونان داشتن. از کائوس و گایا و اورانوس، به نسل تیتان‌ها می‌رسیم و بعد از جنگ تیتانوماخی، زئوس و خدایان المپ جای نسل قبلی رو می‌گیرن.

این تغییر نسل در اسطوره‌های یونانی اهمیت زیادی داره، چون بسیاری از داستان‌هایی که بعدها درباره زئوس، هرا، آتنا، آرتمیس، آفرودیت، دیمیتر، پرسفون و دیگر خدایان می‌خونیم، در همین ساختار اسطوره‌ای معنا پیدا می‌کنن.

اگر به شناخت شخصیت و نمادهای این الهه‌ها و تأثیر الگوهای اون‌ها در زندگی انسان علاقه دارید، در دوره «خودشناسی زنانه با کهن‌الگوهای یونگی» به بررسی هفت کهن‌الگوی اصلی زنانه در اسطوره‌های یونانی و معنای روان‌شناختی و کاربردی اون‌ها پرداختیم.

منابع:

هزیود، تئوگونی (زایش خدایان) — منبع اصلی روایت پیدایش کیهان، گایا و اورانوس، نسل تیتان‌ها، کرونوس، زئوس و جنگ تیتان‌ها.

Hesiod, Theogony — edited and translated by Hugh G. Evelyn-White. Harvard University Press / William Heinemann.

هومر، ایلیاد — یکی از منابع اصلی ادبیات یونان باستان برای شناخت جهان خدایان، روابط میان خدایان و انسان‌ها و سنت‌های اسطوره‌ای یونانی.

Homer, Iliad — English translations available through the Perseus Digital Library.

هومر، اودیسه — از منابع اصلی ادبیات حماسی یونان باستان و یکی از منابع مهم برای شناخت جهان اسطوره‌ای یونانی.

Homer, Odyssey — English translations available through the Perseus Digital Library.

منابع آنلاین

Perseus Digital Library / Scaife ATLAS — Theogony, Hesiod

Perseus Digital Library / Scaife ATLAS — Iliad, Homer

Perseus Digital Library / Scaife ATLAS — Odyssey, Homer